Luti ziyaretçileri için hazırladığımız bu rehberde İstanbul Esenler hangi yaka oluyor hakkında bilmeniz gerekenleri anlatıyoruz.
İstanbul Esenler Hangi Yaka? Tarih İçinden Bir Avrupa Yakası Okuması
Bir semtin bugün nerede durduğunu anlamanın en güzel yollarından biri, biraz geriye dönüp onun hangi hikâyelerin içinden geçtiğine bakmaktır. Çünkü İstanbul’da “hangi yaka?” sorusu yalnızca coğrafi bir yön tarifinden ibaret değildir; aynı zamanda yüzyıllar boyunca değişen yerleşim düzeninin, nüfus hareketlerinin ve şehrin büyüme biçiminin de izlerini taşır.
Kısa cevap nettir: Esenler, İstanbul’un Avrupa Yakası’nda, yani kentin Rumeli yakasında yer alır. Fakat Esenler’in bugünkü konumunu anlamak için yalnızca haritaya bakmak yeterli değildir. İlçenin geçmişi, Bizans döneminden Osmanlı’ya, mübadeleden Cumhuriyet’in hızlı kentleşmesine uzanan çok katmanlı bir dönüşümün parçasıdır.
Bizans Döneminden Litros ve Avas’a
Bugünkü Esenler çevresinin geçmişi İstanbul’un sur dışındaki kırsal kuşağına uzanır. Bölgenin tarihsel yerleşimleri arasında Litros ve Avas öne çıkar. Bugünkü Esenler ve Atışalanı’nın tarihsel karşılıkları olan bu köylerde Rum nüfus yaşamış, tarım faaliyetleri İstanbul’un ekonomik hayatını desteklemiştir.
Bu ayrıntı önemli: Bugünün yoğun konut dokusunu gördüğümüzde Esenler’i başından beri “şehir” olarak düşünmek kolaydır. Oysa tarihsel açıdan bakıldığında bölge, İstanbul’un merkezinden uzakta, üretim yapan köylerin bulunduğu bir kırsal çevreydi.
Bizans tarihçisi Anna Komnene’ye dayandırılan anlatımlarda bölgenin Davutpaşa ve çevresindeki yeşil, su kaynakları bulunan kırsal alanlarla ilişkisi vurgulanır. Araştırmalarda bu anlatıların bugünkü Esenler çevresinin tarihsel coğrafyasını anlamada yardımcı olduğu belirtilmektedir.
1453 Sonrası: İstanbul’un Batıya Açılan Kapısı
İstanbul’un 1453’te Osmanlı hâkimiyetine girmesi, Esenler çevresinin tarihini de yeni bir siyasal ve askerî bağlama taşıdı. Özellikle Davutpaşa sahrası, İstanbul’un batıya ve Rumeli’ye açılan güzergâhında önemli bir konum kazandı.
Osmanlı ordularının Avrupa yönündeki seferlerinde Davutpaşa sahrasının toplanma ve konaklama alanı olarak kullanılması, bölgenin yalnızca kırsal bir yerleşim olmadığını gösterir. Esenler Belediyesi tarafından yayımlanan tarih çalışmasında da Davutpaşa’nın sefere çıkan orduların toplandığı ve dönen orduların karşılandığı alanlardan biri olduğu belgelerle aktarılır.
Âşıkpaşazâde, Oruç Bey, İbn Kemal ve Hoca Sâdeddin gibi Osmanlı tarihçilerinin eserleri, İstanbul’un fethi ve Osmanlı seferleri bağlamında Davut Paşa ve çevresinin önemini takip etmek için başvurulan temel kaynaklar arasındadır.
Burada geçmiş ile bugün arasında ilginç bir paralellik ortaya çıkar: Bir zamanlar orduların batıya doğru hareket ettiği güzergâh üzerinde bulunan Esenler, bugün de İstanbul’un Avrupa yakasındaki önemli ulaşım ve geçiş alanlarından biridir.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Köylerin Dönüşümü
Osmanlı döneminde Litros ve Avas, İstanbul’un çevresindeki Rum yerleşimleri olarak varlıklarını sürdürdü. Tarımsal üretim, hayvancılık ve İstanbul’un ihtiyaçlarına yönelik ekonomik faaliyetler bölgenin karakterini belirledi. Tarih araştırmaları, 15. yüzyıl sonlarından itibaren köylerin nüfusu ve sosyoekonomik yapısı hakkında arşiv belgelerine ulaşılabildiğini göstermektedir.
Davutpaşa ise askerî kimliğiyle daha da önem kazandı. 1826-1832 arasında inşa edilen Davutpaşa Kışlası, II. Mahmud dönemindeki askerî yeniden yapılanmanın önemli örneklerinden biriydi. Kışlanın inşası, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye dönemindeki askerî reformlarla bağlantılıydı.
Mübadele: Nüfusun ve Hafızanın Değişmesi
yüzyılın en büyük kırılma noktalarından biri Lozan sonrasında gerçekleşen Türk-Yunan nüfus mübadelesiydi. Litros ve Avas’taki Rum nüfusun önemli bölümü Yunanistan’a giderken, Doğu Makedonya ve çevresinden gelen Türk mübadiller bölgeye yerleştirildi.
Bu değişim yalnızca nüfusun değişmesi anlamına gelmiyordu. Evler, ibadet mekânları, köy isimleri ve gündelik hayatın hafızası da yeni bir döneme giriyordu. Örneğin araştırmalarda eski kilise yapılarının mübadele sonrasında farklı işlevlerle kullanıldığına dair tanıklıklar bulunuyor.
İsimler Değişirken Hafıza Kaybolur mu?
Litros adı 1939’da Esenler, Avas ise Atışalanı olarak değiştirildi. Bu, Cumhuriyet dönemindeki yer adlarının Türkçeleştirilmesi sürecinin yerel bir örneğiydi.
Fakat isimlerin değişmesi geçmişin tamamen ortadan kalkması anlamına gelmedi. Bugün bile “Litros” adı bazı yol ve yerel tarih çalışmalarında yaşamaya devam ediyor.
Burada insanın aklına şu soru geliyor: Bir yerin adı değiştiğinde, o yerin geçmişi gerçekten değişmiş olur mu; yoksa yalnızca geçmişi anlatma biçimimiz mi değişir?
1950 Sonrası: Köyden Büyük İstanbul İlçesine
Esenler’in bugünkü kimliğini belirleyen en büyük dönüşüm, 20. yüzyılın ikinci yarısında yaşandı. İstanbul’un sanayileşmesi, yeni iş alanlarının ortaya çıkması ve Anadolu’dan kente yönelen göç, Esenler’i kısa sürede değiştirdi.
Araştırmalara göre Esenler’in nüfusu 1950’de yalnızca 312 iken 1960’ta 3.482’ye, 1965’te 10.709’a, 1970’te ise 31.382’ye yükseldi. 1985’te 154 bine, 1990’da 214 bine ulaşan nüfus, köy niteliğindeki yerleşimin büyük bir kent parçasına dönüşümünü açıkça ortaya koyar.
Bu rakamlar, Esenler’in tarihindeki en büyük kırılmanın askerî veya siyasî değil, demografik olduğunu düşündürüyor.
Anadolu’dan gelen insanların oluşturduğu yeni mahalleler, konut ihtiyacı, altyapı sorunları ve çalışma hayatı ilçenin toplumsal dokusunu yeniden şekillendirdi. Prof. Dr. Çağlar Keyder’in İstanbul’a yönelik değerlendirmelerinde kullandığı “himayeci aldırmazlık” kavramı, göçün kimi zaman şehir tarafından ihtiyaç duyulan fakat yeterince planlanmayan bir süreç olarak yaşanmasını anlamak açısından dikkat çekicidir.
1993: Esenler’in İlçe Olması
Esenler’in idari tarihi de bu hızlı büyümeyi yansıtır. Bölge uzun süre köy ve farklı belediye-idari bağlılıklar içinde kaldı. 1984 sonrasında Bakırköy Belediyesi bünyesinde değerlendirildi; ardından Güngören ile ilişkilendirildi.
27 Aralık 1993 tarihli 3949 sayılı yasa ile Esenler ilçe statüsü kazandı. 1994’te ilçe belediyesi teşkilatının yeniden kurulmasıyla bugünkü idari kimliğinin temelleri atıldı.
Böylece birkaç yüzyıl önce İstanbul’un dışında kalan bir köy çevresi, artık İstanbul metropolünün kendi başına önemli bir ilçesi hâline gelmişti.
Bugün Esenler: Avrupa Yakası’nda Tarihin İzleri
Bugün Esenler, İstanbul’un Avrupa Yakasında yer alan, çevresindeki Bayrampaşa, Güngören, Bağcılar, Başakşehir ve Sultangazi gibi ilçelerle birlikte yoğun metropolitan dokunun parçası olan bir ilçedir.
Ancak Esenler’in hikâyesi yalnızca yüksek binalar, yoğun nüfus veya ulaşım hatlarından ibaret değildir. Litros ve Avas’ın kırsal dünyası, Davutpaşa’nın askerî geçmişi, mübadeleyle değişen nüfus yapısı ve 1950 sonrası göç dalgaları aynı coğrafyada üst üste durmaktadır.
Belki de Esenler’i ilginç kılan tam olarak budur. Bir zamanlar tarım köylerinin bulunduğu yerde bugün milyonluk metropolün gündelik hayatı yaşanıyor. Dün ordugâhların geçtiği yollar bugün milyonlarca insanın kullandığı ulaşım ağlarına bağlanıyor.
Peki biz yaşadığımız ilçeye bakarken onun eski sakinlerini, eski isimlerini ve kaybolmuş mekânlarını ne kadar hatırlıyoruz? Bugünkü şehirleşmenin geçmişteki göç ve dönüşüm süreçleriyle hangi benzerlikleri var?
Tarihe biraz yakından bakınca “İstanbul Esenler hangi yaka?” sorusunun cevabı yalnızca “Avrupa Yakası” olmaktan çıkıyor. Esenler, aynı zamanda İstanbul’un Avrupa yakasındaki değişimin küçük ama çarpıcı bir özeti hâline geliyor: köyden kente, Rum yerleşiminden mübadele toplumuna, kırsal çevreden metropol ilçesine uzanan uzun bir dönüşüm hikâyesi.
Kaynak göndermelerini standartlaştır
Tarihsel kronolojiyi belirginleştir